آموزشی

                                       ساده وغیرساده

• نكته : هر واژه ممكن است یك تكواژ یا بیش تر باشد . مثال :
بستنی --> بست + ــَـ ن + ی
دارا --> دار + ا
نمك --> نم + ــَـ ك ( واژه ی نمك ، امروزه در حكم كلمه ی ساده است . )
قاصدك --> قاصد + ــَـ ك

  انواع كلی واژه ها

• نكته : واژه ها با توجه به تعداد تكواژهای تشكیل دهنده ی آن ها به دو نوع كلی « ساده » و « غیر ساده » تقسیم می شوند .  

  تعریف واژه ی « ساده »

• واژه ی ساده ، آن است كه فقط یك تكواژ دارد .
• چند مثال برای واژه ی ساده : گوسفند ، خوش ، هوا ، گنجشك  

  تعریف واژه ی « غیر ساده »

• واژه ای كه ساختمان آن ، بیش از یك تكواژ داشته باشد ، غیر ساده نامیده می شود .  

  انواع واژه های غیر ساده

1. واژه ی مركب
2. واژه ی مشتق
3. واژه ی مشتق – مركب  

  تعریف واژه ی « مركب »

• واژه ی مركب ، آن است كه از دو تكواژ آزاد یا بیش تر تشكیل شده است .
• مثال : چهار راه ( چهار + راه ) / یك رنگ ( یك + رنگ )  

  تعریف واژه ی « مشتق »

• واژه ی مشتق – آن است كه از یك تكواژ آزاد و دست كم یك تكواژ وابسته ( = وند ) ، تشكیل شده است.
مثال : دانشمند ( دان + ــِـ ش + مند )  

  تعریف واژه ی « مشتق – مركب »

• واژه ی مشتق – مركب ، آن است كه دست كم از دو تكواژ آزاد و یك تكواژ وابسته ( وند ) ، تشكیل شده است ، به بیان دیگر ، ویژگی واژه های مشتق و مركب را باهم دارد .
مثال : هیچ كاره ( هیچ + كار + ه )  

  راه تشخیص واژه های ساده و غیر ساده

• نكته : یكی از مشخصه های واژه های غیر ساده ، آن است كه در میان اجزای تشكیل دهنده ی آن ، هیچ تكواژی قرار نمی گیرد . اگر در میان اجزا بتوان تكواژ دیگری قرار دارد ، نشانه ی آن است كه تكواژ ها از هم جدا هستند .

• مثال :
« خوشنویس » غیر ساده است ، چون مثلا نمی توان گفت : خوش ها نویس ، خوش این نویس یا خوش كدام نویس .
اما « گل سرخ » دو واژه ی ساده است ، چون مثلا می توان گفت : گل های سرخ یا گلی سرخ .

« واژه های غیر ساده ای كه امروزه در حكم واژه های ساده اند »
به مرور زمان ، اجزای برخی واژه های غیر ساده چنان به هم پیوسته شده اند كه امروزه اهل زبان ، اجزای آن ها را جدا تصور نمی كنند ، نظیر واژه ی « دشوار » كه از دو جزء « دُش : ضد » و « خوار : آسان » ساخته شده است .

• نمونه هایی از واژه های غیر ساده كه امروزه در حكم واژه ی « ساده » اند:
« تابستان ، زمستان ، دبستان ، ساربان ، خلبان ، شبان ، زنخدان ، ناودان ، خاندان ، سیاوش ، سهراب ، رستم ، تهمینه ، شیرین ، دستگاه ، استوار ، بنگاه ، پگاه ، غنچه ، پارچه ، كلوچه ، مژه ، كوچه ، دیوار و وادار . »  

  • « تكیه : » در واژه های ساده و غیر ساده :

هر واژه ای تنها یك تكیه دارد از این رو اگر واژه ی ساده به واژه ی مشتق ، مركب و مشتق – مركب تبدیل شود ، باهم فقط یك تكیه خواهد داشت . مثال :
« مرد » واژه ی ساده است ؛ یك هجایی است و یك تكیه دارد .
« مردانه » واژه ی مشتق است ؛ سه هجایی و یك تكیه روی هجای آخر دارد .
« جوان مرد » واژه ی مركب است ؛ سه هجایی و یك تكیه روی هجای آخر دارد .
« جوان مردی » واژه ی مركب - مشتق است ؛چهار هجایی و یك تكیه روی هجای آخر دارد .